شهيد آيه الله قدوسى
شهادت : 14/6/1360 ش .
در دوازدهم مرداد 1306 شمسى ، در شهر كوچك نهاوند فرزندى به دنيا آمد كه نامش
را على ناميدند . پدرش ( آخوند ملا احمد ) از علماى بزرگ شهر بود كه پس از
سالها تحصيل در حوزه علميه نجف و استفاده از درس بزرگانى چون آيه الله ميرزا
محمد حسن شيرازى ، آيه الله ميرزا حبيب الله رشتى و آيه الله آخوند خراسانى ،
به درجه اجتهاد نايل شد و به زادگاه خود برگشت و به ارشاد مردم پرداخت .
على دوران كودكى و نوجوانى را تحت تربيت درست خانواده سپرى كرد . با خواندن ،
نوشتن ، قرآن ، نماز و احكام شرعى آشنا شد و سرانجام حادثه اى موجب شد كه او در
سنين نوجوانى وارد حوزه علميه شود . روحانى مبارزه به نام شيخ ( خطيب كه با
حكومت رضا شاه مخالفت مى كرد و بدين سبب به زندان هم رفته بود در مسجدى كه ملا
احمد در آن اقامه نماز جماعت مى كرد ، سخن مى گفت ; روزى در بين صبحبت هايش گفت :
( ديشب خواب ديدم فرزند كوچك آقا ( ملا احمد ) مورد لطف حضرت پيامبر صلى الله
عليه و آله و سلم قرار گرفته و حضرت با دست مبارك خود ، بر سر او عمامه گذاشته
است . )
اين حادثه موجب شد تا على در پانزده سالگى ( سال 1321 ) وارد حوزه علميه قم
شود و در مدرسه فيضيه حجره اى تهيه نمايد .
در آن ايام رضا شاه با كشف حجاب ، مخالفت با برگزارى مجالس روضه ، متحد
الشكل كردن لباسها و اقدامهاى ديگر در صدد دين زدايى بود . او بعد از بازگشت از
تركيه بر آن شد تا همانند آتاتورك ، به مبارزه با دين روحانيت بپردازد . در
چنين دورانى ، حوزه علميه قم در انزوا به سر مى برد . مدرسه هاى علميه خلوت يا
بسته بود و بسيارى از روحانيون به اجبار ، خلع لباس شدند . رضاشاه از هر فرصتى
استفاده نمود تا مانع فعال شدن حوزه هاى علميه شود . على در چنين دورانى در
حوزه علميه قم مشغول تحصيل بود . در نهايت تنگدستى از تحصيل دست بر نداشت
مقدمات علوم اسلامى را نزد استادانى فرزانه مانند آيه الله صدوقى فرا گرفت و از
محضر استادان اخلاق حوزه علميه قم بهره جست . او از ابتداى طلبگى به تهذيب اخلاف
، ساده زيستى ، نظم و استفاده از فرصتها اهميت بسيار مى داد پشتكار او موجب شد
تا دروس مقدمات و سطح حوزه را به پايان برساند و وارد عالى ترين مرحله دروس
حوزه شود . على سالها در درس خارج آيه الله بروجردى و امام خمينى شركت كرد و از
خرمن دانش آنها ، خوشه ها چيد .
بسيارى از خطبه هاى نهج البلاغه را حفظ بود . علاقه بسيارى به اهل بيت داشت و
هماره در مجالس سوگوارى شركت مى كرد . بسيار محتاط بود و از غيبت و درغ بسيار
پرهيز مى جسد و به درس و بحث علاقه وافرى نشان مى داد.
علامه طباطبايى با ورود به حوزه علميه قم ، فلسفه را در حوزه احيا كرد . قدوسى
مقدمه اى از دروس هيئت و فلسفه را نزد او فراگرفت . اخلاق ، علم و فروتنى علامه
طباطبايى همه شاگردانش را شيفته خود ساخته بود . وى پس از آشنايى با سجاياى
عالى عرفانى استاد ، از هر فرصتى استفاده مى جست و از رهنمودهاى اخلاقى آن عارف
وارسته براى تهذيب نفس استفاده مى نمود .
در آن دوره افكار كمونيستى در بين جوانان رسوخ پيدا كرده و حزب توده تبليغات
گسترده اى در كشور به راه انداخته بود و بسيارى از دانشگاهيان به افكار الحادى
پناه برده بودند علامه طباطبايى بر آن مى شود كه درسى خصوصى براى شاگردان ممتازش
برقرار نمايد تا نخستين هسته مقاومت عليه افكار الحادى را در حوزه علميه قم
بنيان نهاد .
شهيد مطهرى ، شهيد بهشتى ، امام موسى صدر ، شهيد صدوقى و برخى ديگر در اين
جلسات شركت مى كردند. شبهات فلسفى نو در اين جلسه ها ، از سوى شاگردان طرح مى
شد و علامه طباطبايى به پاسخگويى آنها بر مى خاست . ثمره اين كلاسها ، كتاب (
اصول فلسفه و روش رئاليسم ) نوشته علامه طباطبايى است .
آقاى قدوسى روز به روز به علامه طباطبايى علاقه مندتر مى شد . او از رهنمودهاى
سازنده اخلاقى استاد بخوبى استفاده كرد و بدين سان توانست تحت تربيت او، به خود
سازى بپردازد . رابطه شاگرد با استاد آنچنان گرم و صميمى بود، كه وى در سال
1334 ش . با دختر ايشان ازدواج نمود.
آيه الله قدوسى با انديشسه هاى سياسى امام خمينى بخوبى آشنا بود. او پس از
افشاگريهاى امام خمينى در سال 1341 كه عليه لايحه كاپيتولاسيون و ديگر مصوبات
خائنانه دولت و مجلس صورت پذيرفت ، هماره همدوش همفكرانش به پشتيبانى از قيام
همت گماشت او در قيام 15 خرداد 1342 و تبعيد امام خمنينى در 13 آبان 1342 همراه
همه طلبه ها ، استادان و مردم انقلابى به صحنه آمد و به مبارزه با رژيم پهلوى
پرداخت . اوج مبارزات آيه الله قدوسى در آن دوران ، همكارى گسترده او با هياءت
مدرسين بود . هياءت مدرسين نخستين تشكيلات منسجم روحانيت بود كه در سال 1337 ش .
در زمان مرجعيت آيه الله بروجردى تاءسيس شده بود . اين هياءت در سالهاى 1341 -
1342 بسيار فعال بود . اعلاميه هاى فراوان از سوى هياءت مدرسين در سراسر كشور
پخش و جنايتهاى رژيم پهلوى بر ملا شد . هياءت مدرسين با انتشار اعلاميه ها ،
پشتيبانى اساتيد حوزه علميه قم از نهضت امام خمينى را به مردم آشكار ساخت .
اين هياءت كه بعد به دو گروه يازده نفرى شهرت يافت ( و امروزه با نام جامعه
مدرسين شناخته مى شود ) نخستين هسته مبارزه مخفى عليه رژيم پهلوى بود و در پوشش
اهداف اصلاحى نظام آموزشى حوزه علميه قم ، به فعاليتهاى سياسى مى پرداخت . آيه
الله قدوسى از بنيانگزاران اين هياءت بود . هياءت مدرسين در سال 1345 به دست
ساواك كشف و افراد آن تحت تعقيب ماءموران پهلوى قرار گرفتند . آيه الله قدوسى
در اين ماجرا دستگير شد . اما چون ساواك نتوانسته بود مداركى عليه او پيدا كند
، پس از چند ماه از زندان آزاد شد .
آيه الله قدوسى پس از آزادى ، در تابستان 1345 به زادگاه خود برگشت و به
اقامه نماز جماعت در مسجد جامعه نهاوند پرداخت . او پس از نماز منبر مى رفت و
هميشه در ضمن سخنرانى از امام خمينى ياد مى كرد . ساواك چند بار به وى تذكر داد
كه نبايد اسمى از امام خمينى برده شود اما او نمى پذيرفت . بدين علت سخنرانى او
تعطيل شد و آيه الله قدوسى به قم برگشت .
آيه الله قدوسى در دوران مبارزات در حالى كه بسيارى از انقلابيون در زندانهاى
رژيم پهلوى به سر مى بردند به خانواده هاى آنان رسيدگى مى كردند.
در همين ايام تبعيد امام به تركيه ، موجب شد كه انقلابيون از ضعف رهبرى رنج
ببرند .
بسيارى از جوانان انقلابى كه مسلحانه با رژيم مبارزه مى كردند در خطر التقاط
فكرى گرفتار آمده بودند. آيه الله قدوسى با اغلب اين افراد تماس داشت و ضمن
نشستهاى مختلف آنها را هدايت مى كرد.
ايام پديدارى مدرسه حقانى از فصول درخشان زندگى آيه الله قدوسى است . آيه
الله قدوسى با همفكرى برخى از استادان برجسته انقلابى حوزه علميه در پى تغييرات
بنيادى در ساختار ادارى - آموزشى حوزه علميه قم بر مى آيد. بدين خاطر تصميم مى
گيرند نقشه خود را ابتدا در مدرسه اى آغاز نمايند تا پس از موفقيت در سراسر
حوزه هاى علميه اجرا نمايند . آيه الله ميلانى كه با برنامه هاى اصلاحى آنان
موافق بود مدرسه علميه اى را در قم به آنها واگذار مى نمايد .
مدرسه حقانى در سال 1343 با مديريت آيه الله قدوسى و با همكارى شهيد بهشتى ،
آيه الله مصباح يزدى ، آيه الله جنتى آغاز به كار مى نمايد . آيه الله قدوسى با
دعوت از اساتيدى با تجربه و انقلابى مانند آيه الله مشكينى ، آيه الله جنتى ،
آيه الله محمدى گيلانى ، بنيه علمى مدرسه را تقويت نمود. نظم در حوزه هاى علميه
در جايگاه خود قرار نداشت . مدره حقانى نخستين مدرسه علميه قم بود كه بسيار منظم
بود . آيه الله قدوسى نظم شديد را در مدرسه به اجرا در آورد. و در مدت چهارده
سال اداره مدرسه ، هماره به رعايت مقررات مقيد بود.
حضور و غياب در كلاس برگزارى امتحانات و پيگيرى مدام رشد علمى - اخلاقى طلاب از
امتيازات اين مدرسه بود .
اندك اندك آوازه مدرسه حقانى به همه جا پخش شد . بسيارى از جوانان به اين
مدرسه روى آوردند و تجمع انبوه استادان جوان و انقلابى در مدرسه ، ساواك را به
هراس انداخت . مدرسه حقانى پايگاه مبارزان شناخته شده بود . ساواك بارها به
مدرسه حمله كرد ، اما به دليل مديريت كارآمد آيه الله قدوسى كارى از پيش نبرد.
در آن زمان آموزش زبان انگليسى در حوزه هاى علميه مطلوب نبود اما در مدرسه
حقانى براى آشنايى طلاب با زبانهاى خارجى ، به اين مهم اقدام ورزيد . برخى از
دروس دانشگاهى مانند جامعه شناسى ، روان شناسى و اقتصاد نيز در اين مدرسه از
سوى استادان دانشگاه تدريس مى شد .
برخى از كتابهاى درسى حوزه ، كتابهاى آموزشى نبودند . سبك نگارش آنها براى
تدريس مناسب نبود و بسيار از متون درسى براى قرنهاى پيشين تدوين شده بود. مدرسه
حقانى نخستين گام را براى تغيير كتب درسى برداشت . كتاب ( صرف ساده ) بسيار
شيوا و روان از سوى دو تن از استادان مدرسه تدوين شد و به عنوان متن درسى در
مدرسه تدريس گرديد .
آيه الله قدوسى هماره طلبه ها را به تهذيب اخلاق سفارش مى كرد. درسهاى اخلاق او
هرهفته روح تشنه طلاب را با پندهاى آسمانى سيراب مى ساخت . خطبه همام و برخى ديگر
از سخنان روح بخش امام على عليه السلام را براى طلبه ها ، از حفظ مى خواند و با
صدايى لرزان و چشمانى گريان ، طلاب را با اوصاف پرهيزگار آشنا مى ساخت .
بسيار مواظب بود كه طلبه ها گرفتار غيبت دروغ و سخنان لغو نشوند . هماره طلبه
ها را به خواندن نماز شب سفارش مى كرد و مى گفت : افرادى كه در ظاهر مقدس تر از
شما بودند و بعدها منحرف شدند و روحانى نمايانى كه حوزه را رها كرده ، با رژيم
همكارى كردند ، همه در اين مسائل اشكال داشتند .
ايشان نيمه هاى شب به مدرسه مى رفت تا ببيند كه طلبه ها براى نماز شب بر مى
خيزند يا نه .
قدوسى با تمام توان در راه پيشبرد هدفهاى اطلاحى مدرسه تلاش مى كرد . رهبر
انقلاب حضرت آيه الله خامنه اى در اين باره فرموده است :
( چند خصوصيت در ايشان وجود داشت كه نه تنها من ، بلكه همه را جذب مى كرد،
يكى از آنها صداقت و صفاى اين مرد بود ... خصوصيت دوم پركارى و پشتكارى ايشان
بود ... اگر رياست مدرسه حقانى با كسى غير از آقاى قدوسى بود ، من باور نمى
كردم كه اين مدرسه به اين اندازه از ارزش و آثار مى رسيد.
مدرسه حقانى از زمانى كه آيه الله قدوسى مديريت آن را بر عهده گرفت ، تا
پيروزى انقلاب اسلامى ، يكى از سنگرهاى مبارزه در برابر رژيم پهلوى بود. طلاب
مدرسه ، همگى مقلد امام بودند . ساواك بارها به مدرسه يورش برد و شمارى از طلبه
ها را دستگير كرد. بسيارى از اعلاميه ها در اين مدرسه تكثير مى شد .
مدرسه حقانى ، مدرسه علميه نمونه قم بود. نظام آموزشى و ادارى مدرسه چنان به
موفقيت رسيد كه متوليان بسيارى از مدارس علميه قم و مشهد از الگوى موفق اين
مدرسه درس گرفته ، به اصلاح نظام ادارى - آموزشى مدارس پرداختند .
بسيارى از طلاب جوان ، با علم ، خوشفكر ، متقى و آگاه به مسائل سياسى اين
مدرسه ، پس از پيروزى انقلاب اسلامى در مسئوليتهاى اجرايى قضايى و سياسى ،
خدمتهاى شايانى به انقلاب نمودند .
زنان نيمى از پيكر جامعه اند . رژيم پهلوى با ترويج فحشا و بى بندبارى نيمى از
نيروى فعال جامعه را از سازندگى كشور ، دور ساخته بود. افكار كمونيستى در
دانشگاهها غوغا مى كرد. آيه الله قدوسى در سال 1352 با تاءسيس ( مكتب توحيد )
در قم ، گام بزرگى براى تحصيل علوم اسلامى خواهران برداشت . قدوسى با ترجبه موفق
اداره مدرسه حقانى توانست كانونى براى تربيت خواهران متعهد و متخصص فراهم سازد .
بسيارى از خواهران در اين مركز با علوم اسلامى آشنا شده ، سپس به تبليغ فرهنگ
اسلامى و هدايت زنان جامعه پرداختند.
آيه الله قدوسى همراه روحانيت مبارز در برپايى راهپيماييها نقش رهبرى داشت .
او در كميته استقبال از امام ، بسيار زحمت كشيد. پس از پيروزى انقلاب از سوى
امام ماءموريت يافت تا در دادگاههاى انقلاب به قضاوت بپردازد . چه اينكه بسيارى
از مسوولان بلند پايه رژيم پهلوى ، فرماندهان ارتش و ساواك كه در شهادت هزاران
نفر نقش داشتند دستگير شده بودند.
مدتى بعد وى از سوى امام ماءمور اداره امور ستاد انقلاب اسلامى در قم مى شود و
با ورود امام به قم آيه الله قدوسى در دفتر ايشان به خدمت مشغول مى شود.
آن روزها دادگاهها انقلاب در شهرها ، بدون هماهنگى با يكديگر كار مى كردند .
اوايل پس از انقلاب به دليل فروپاشى رژيم اركان ادارى كشور از هم كشور از هم
پاشيده شد.
بنابراين نياز بود كه دادگاههاى انقلاب در يك هدف مشترك قرار بگيرند و
سازماندهى شوند. بدين علت امام خمينى ، در سال 1358 ، آيه الله قدوسى را به
دادستانى كل انقلاب بر مى گزيند. محاكمه ساواكيها ، مسوولان رده بالاى رژيم پهلوى و
ضد انقلابيون بر عهده دادگاههاى انقلاب بود.
گروه التقاطى فرقان با ترور آيه الله مطهرى و برخى از سران سياسى - فرهنگى
خطر بزرگى براى انقلاب بود. آيه الله قدوسى توانست با كمك سپاه پاسداران انقلاب
اسلامى ، اعضاى اين گروهك ضد انقلاب را شناسايى دستگير نمايد.
آيه الله قدوسى در طول مدت تصدى رياست دادستانى انقلاب ، از مزاياى قانونى شغل
خود استفاده نكرد. او حتى حاضر نشد در منزل مصادره اى كه در اختيارش گذاشته
بودند، اقامت كند. مى گفت : ( بگذاريد جنازه ام را از منزل مصادره اى بيرون
نياورند . ) سرانجام ، اصرار دوستان بر سكونت در منزل مصادره اى را نپذيرفت و
منزلى اجاره كرد .
رياست قوه قضائيه پس از تصويب قانون اساسى ، به شوراى عالى قضايى سپرده شد.
آيه الله قدوسى نيز عضو شوراى عالى قضايى بود. او با همفكرى شهيد بهشتى
توانست وضعيت نابسامان قوه قضائيه را سروسامان بخشد . آيه الله قدوسى بر اين
باور بود كه بايد تغييرات اساسى در نظام قضايى كشور انجام پذيرد. او مى گفت :
با تغييرات ظاهرى و عوض كردن چند مهره نمى توان دادگاه و قوه قضايى اسلامى ايجاد
كرد. قوه قضائيه و دادگسترى كه از رژيم طاغوت باقى مانده است ، سرتاسر آن خراب
است ، از قوانين قضايى گرفته تا سيستم ادارى و بسيارى از افراد آن .
قدوسى براى دادگاهها و داسراهاى انقلاب قوانين و مقررات ويژه اى تهيه كرده
هماره با مجلس شوراى اسلامى در ارتباط بود، با سعى او كميسيون ويژه اى در مجلس
براى وضع قوانينى اسلامى براى قوه قضائيه ، تاءسيس شد هر گاه به مشكلى بر مى
خورد و هيچ راهى براى برطرف كردن آن پيدا نمى كرد ، نزد امام خمينى مى رفت و از
ايشان نظر مى خواست .
آيه الله قدوسى در دورانى پر آشوب كه گروهكهاى ضد انقلاب فاجعه مى آفريدند
ليبرالها به پشتيبانى رئيس جمهورى ، بنى صدر بسيارى از مسووليتهاى كليدى كشور را
در دست داشتند ، به سروسامان دادن نظام قضايى كشور پرداخت .
محمد حسن ، فرزند بزرگ آيه الله قدوسى دانشجوى رشته جامعه شناسى دانشگاه مشهد
در 17 شهريور 1357 ، در مشهد زخمى شد و پس از پيروزى انقلاب اسلامى در تاءسيس
انجمن اسلامى دانشگاه مشهد بسيار فعال بود . با شروع جنگ تحميلى ، به جبهه رفت و
در پانزدهم دى 1359 درهويزه به شهادت رسيد . آيه الله قدوسى پس از شنيدن خبر
شهادت فرزند ، در حالى كه قطرات اشك از چشمانش جارى بود به همسرش مى گويد :
( مواظب باشد براى چيزى كه در راه خدا داده اى ، طاقت خود را از دست ندهى و
ضجه و ناله نكنى ! )
شهادت آيه الله بهشتى و 72 تن از ياران انقلاب در هفتم تير 1360 ، براى آيه
الله قدوسى كه بيش از بيست سال با او آشنايى داشت بسيار دردآور بود. قرار بود
آيه الله قدوسى هم در آن جلسه شركت كند، اما خداوند نخواسته بود كه آن روز
پيمانه عمرش به سر آيد.
هنوز يك ماه از شهادت بود. بسيارى از دوستان قديمى و صميمى اش به فيض شهادت
نايل شده بودند. سرانجام او نيز به آرزوى خود رسيد و در صبح شنبه ، 14 شهريور
1360 ، يك هفته پس از شهادت شهيدان رجايى و با هنر ، با بمبى كه منافقين در
دادستانى كارگذاشته بودند ، به شهادت رسيد و به ياران خود پيوست .
امام خمينى در پيامى به مناسبت شهادت آيه الله قدوسى مى نويسد:
بسم الله الرحمن الرحيم
انا لله و انا اليه راجعون
با كمال تاءسف و تاءثر ، حجه الاسلام شهيد قدوسى به دوستان شهيد خود پيوست .
شهيدى عزيز كه ساليان دراز در خدمت اسلام بود و اخيرا مجاهدات او در راه انقلاب
بر همگان روشن است . اينجانب ساليان طولانى از نزديك با او سابقه داشتم و آن
بزرگوار را به تقوا و حسن عمل و استقامت و تعهد در راه هدف مى شناختم . شهادت بر
او مبارك ، و فوزالى الله و خروج از ظلمات به سوى نور بر او ارزانى باد ...
محمد حسين قدوسى