متوفاى 1306 ق .
| خاندان فضيلت | ولادت و رشد | تلاش علمى و خلق آثار | عبقات الانوار از نگاه بزرگان | رنجها | وفات |
يكى از بزرگترين پاسداران حريم فرهنگ و ولايت آل محمد صلى الله عليه و آله ،
علامه مجاهد مير حامد حسين هندى است كه در نيمه دوم قرن سيزدهم هجرى مى زيست او
حق عظيمى بر گردن شيعيان دارد و كتاب جاودانش ( عبقات الانوار ) از آثار
درخشان شيعه در يكى ـ دو قرن اخير است .
علامه مير حامد حسين ، از خاندانهاى اصيل سادات موسوى است و با 27 واسطه ،
نسبش به امام هفتم امام موسى كاظم عليه السلام مى رسد . نياكان او در طول قرون
گذشته ، همه از سادات اهل علم و زهد و فضيلت بوده اند.(1) شايان ذكر است كه اين
خاندان در اصل ايرانى بودند و در نيشابور زندگى مى كردند و در قرن هفتم ، ( سيد
اوحد الدين ) ـ جد پانزدهم مير حامد حسين ـ در پى حمله مغول ، به هندوستان
هجرت كرد و در شهر ( كنتور ) رحل اقامت افكند.(2)
سيد محمد حسين ( متوفى 1288 ق ) ، پدر بزرگ مير حامد حسين ، فقيهى ارجمند و
در زهد و عبادت سر آمد روزگار بود . گفته اند : از زمانى كه به سن بلوغ رسيد ،
هرگز نمازهاى مستحبى اش ترك نشد . كراماتى را هم به وى نسبت داده اند . در هنر
خوشنويسى هم دستى داشت ، نسخه اى از قرآن ، و سه كتاب ( حق اليقين ) ( علامه
مجلسى ) ، ( تحفه الزائر ) ( علامه مجلسى ) و ( جامع عباسى ) ( شيخ بهائى )
، به خط زيباى وى در كتابخانه ناصريه لكنهو ، موجود است .(3)
علامه سيد محمد قلى ( متوفى 1260 ق . ) پدر مير حامد حسين ، از علماى بزرگ قرن
سيزدهم هجرى و از صاحب نظران در علم كلام بود . مدتى نيز در شهر ( ميرتهه ) بر
كرسى قضاوت و فتوا نشست . رساله اى هم بنام ( عدالت علويه ) در موضوع احكام
قضاوت و افتاء و شرائط قاضى و مفتى نوشته است .
او كتابهاى زيادى را از خود به يادگار گذاشت .(4)
علامه مير حامد حسين هندى ، در سال 1246 ق . در شهر ( مير تهه ) هند ، در
خانه سيد محمد قلى به دنيار آمد . نام اصلى او را ( مهدى ) نهادند . سبب
شهرتش به ( مير حامد حسين ) آن است كه پدرش پيش از آنكه خبر تولد فرزندش را
بشنود ، در رويا جد خود ( سيد حامد حسين ) را ديده بود ، از اين رو ، فرزند
نوزادش را به اين نام مشهور كرد .
مير حامد حسين وقتى به هفت سالگى رسيد ، پدرش او را به مكتب گذاشت . او
مقدمات و دروس ابتدائى را خواند ، آنگاه وارد مراحل بالاترى رسيد .
( مقامات حريرى ) و ( ديوان متنبى ) را نزد مولوى ( سيد بركت على صاحب
) ، و نهج البلاغه را در محضر مفتى ( سيد عباس شوشترى ) آموخت و سپس به
فراگيرى علوم عقلى در نزد ( سيد مرتضى خلاصه العلماء ) و علوم شرعى در محضر (
سيد محمد سلطان العلماء ) و برادر او ( سيد حسين سيد العلماء ) پرداخت و پس
از سالها تلاش و همت ، تحصيلات خود را با موفقيت به اتمام رساند .
جوامع اسلامى بويژه هندوستان ، در دوران زندگى مير حامد حسين ، بيش از پيش
دچار آشوب و تفرقه شده بود . استعمارگران و دشمنان اسلام ، همواره براى دست
يافتن به اهداف شوم و غارتگرانه خود ، دوست مى داشتند كه مسلمانان با هم اتحاد
نداشته باشند و مدام با خصومت زندگى كنند . بدين خاطر گاه دانشمندانى را در
ميان خود مسلمانان تحريك مى كردند تا با نوشتن و يا گفتن حرفهايى تفرقه افكن و
اختلاف آفرين ، صفوف آنان را بر هم زنند و محيط زندگى برادرانه را تبديل به بلوا
و آشوب و سوء ظن و دشمن سازند .
علامه سيد محمد قلى پدر مير حامد حسين ، سالها عمر خود را صرف جواب دادن شبهات
و تهمتهائى كرد كه دشمنان اسلام ، به دست برخى از دانشمندان مسلمان ، عليه شيعه
و مكتب اهل بيت عليهم السلام شايع مى كردند اكنون بعد از پدر نوبت به پسر صالح و
خلف او يعنى علامه مير حامد حسين هندى رسيده بود . او مشاهد مى كرد كه چه افتراها
و تهمتهايى بر شيعه مى بندند كه روح شيعه از آنها خبر ندارد ...
اين بود كه تصميم گرفت كمر همت ببندد و همچون پدرش ، در عرصه قلم و تحقيق و
تتبع و بيان حقائق اسلام و وقايع تاريخ اسلام ، به دفاع از حق بر خيزد و به
تهمتهاى مغرضانه و جاهلانه و خصومت آميز دشمنان تشيع ، پاسخ دهد ( تا سيه روى
شود هر كه در او غش باشد ! )
نخستين كارش ، نقد ، بررسى ، تصحيح و تهذيب بعضى از كتابهاى ارزشمند پردش
علامه سيد محمد قلى ، بود.(5) چرا كه بسيارى از آثار پدرش ، در دفاع از مكتب
شيعه و پاسخ به ايرادهاى مخالفان تشيع بود و شايسته بود كه پسر دانشمند و
فرزانه ، آنها را تصحيح و چاپ و منتشر كند . مير حامد حسين سالهايى از عمر
گرانمايه خود را در اين راه صرف كرد و از اين رهگذر ، خدمات شايانى به عالم
تشيع ارزانى داشت . آنگاه خود اقدام به نوشتن كتاب نمود . اينكه به ذكر آنها
مى پردازيم :
1 . استقصاء الافحام ، ده جلد و به فارسى است . مولف در اين كتاب مطالبى را
پيرامون قرآن كريم ، حضرت مهدى ( عج ) شرح حال بسيارى از دانشمندان اهل سنت و
اصول و فروع دين ، مطرح كرده است و پاسخى است به كتاب ( منتهى الكلام ) تاءليف
حيدر على فيض آبادى حنفى ، كه مطالبى شبهه آميز و بى اساس درباره شيعه داشت .(6)
2 . شوارق النصوص ، پنج جلد در علم كلام .
3 . افحام اهل المين ، ردى است بر كتاب ( ازاله الغين ) تاءليف حيدر على
فيض ابادى حنفى .
4 . اسفار الانوار ، سفر نامه حج و كربلا .
5 . كشف المعضلات فى حل المشكلات .
6 . العضب البتار فى مبحث آيه الغار .
7 . النجم الثاقب فى مساءله الحاجب ، كتاب فقهى در موضوع ارث .
8 . الدرر السنيه فى المكاتيب و المنشآت العربيه .
9 . زين الوسائل الى تحقيق المسائل ، مسائل فقهى و گوناگون .
10 . الدرايع ، در شرح شرايع محقق حلى .(7)
11 . عبقات الانوار فى مناقب الائمه الاطهار .
اين اثر بزرگترين و ارجمندترين كتاب اوست و از شاهكارهاى علمى و اعتقادى شيعه
بشمار مى رود . مولف بزرگوار اين كتاب عظيم و شگفت انگيز را در مناقب ائمه اطهار
عليهم السلام و در جواب كتاب ضد شيعى ( تحفه اثنا عشريه ) نوشته است .
كتاب خصومت برانگيز ( تحفه اثنى عشريه ) ( هديه اى براى شيعيان دوازده امامى
را مولوى عبدالعزيز دهلوى ( م 1239 ق . ) معروف به ( سراج الهند ) ( چراغ هند
) نوشته بود . اما چه تحفه اى و چه هديه اى ؟ ! او كه از عالمان برجسته و فاضل
شبه قاره هند و از اهل سنت بود ، بدون توجه به آيات وحدت بخش قرآن و سفارشهاى
پيامبر صلى الله عليه و آله در اين كتابش ، عقايد و آراء شيعه را بطور عموم و
فرقه اثنا عشريه را بالخصوص در اصول و فروع و اخلاق و آداب و تمامى معتقدات و
اعمالشان به عباراتى خارج از نزاكت و كلماتى بيرون از آداب و سنن مناظره و به
كتب نوآموزان ـ كه به خطابه نزديكتر است تا به برهان يا دست كم نقل صحيح مطالب
ـ مورد حمله و اعتراض قرار داده ... كتاب را مملو از افتراآت و تهمتهاى شنيعه
ساخته است ... و باعث تشتت جبهه اسلامى هند شد . اين كتاب در دل برادران
مسلمانان نسبت به يكديگر كينه و نفرت پديد آورد و صفاى مسجد و محراب ، شكوه
رمضان و عاشورا را كدر ساخت .(8) ...
عبقات الانوار(9) ، داراى دو منهج و هر منهج نيز مشتمل بر مجلداتى چند است .
منهج اول درباره اثبات دلالت آياتى چند از قرآن مجيد بر امامت است ، از جمله
آيه :
( انما وليكم الله و رسوله و الذين آمنوا الذين يقيمون الصلوه و يوتون
الزكاه و هم راكعون ) مائده / 55 .
و آيه :
ـ اليوم اكملت لكم دينكم ... . ) مائده / 3
و آيات فراوان ديگرى كه بر امامت شرعى و الهى ائمه اهل بيت عصمت و طهارت (
امام على و فرزندان معصومش عليهم السلام ) دلالت مى كند . همه را مورد بحث عالمانه
و محققانه و گسترده قرار داده است . گفته اند اين مجلد هنوز به چاپ نرسيده است و
در كتابخانه عظيم مولف دانشمندش ، در شهر لكهنو نگهدارى مى شود .
منهج دوم كتاب ، درباره احاديث دوازده گانه اى است كه مولوى عبدالعزيز دهلوى
در كتاب تحفه اثنا عشريه ، مغرضانه اصل يا تواتر آنها را انكار و اشكالاتى بر
اين احاديث شيعى وارد كرده بود . اين منهج از كتاب شگفت آور و عظيم عبقات
الانوار ، 30 جلد است كه حدود دوازده جلد آن در هندوستان و ايران به چاپ رسيده
است . هر يك از احاديث دوازده گانه ، خود يك مجلد و برخى از اين مجلدات هم در
چندين جلد به سبك قديم و ينگى چاپ شده است بدين شرح :
مجلد اول از منهج دوم ، در مورد حديث غدير .
مجلد دوم ، در موضوع حديث منزلت .
مجلد سوم ، درباره حديث ولايت .
مجلد چهارم ، درباره حديث طير .
مجلد پنجم ، به شرح و بيان حديث ( انا مدينه العلم و على بابها ... ) .
مجلد ششم ، درباره حديث حديث تشبيه .
مجلد هفتم ، درباره حديث ( من ناصب عليا لخلافه فهو كافر ) .
مجلد هشتم ، در بيان حديث نور ( كنت انا و على نورا ... )
مجلد نهم ، درباره حديث ( رايت ) .
مجلد دهم ، در موضوع حديث ( انك تقاتل على تاءويل القرآن ... ) .
مجلد يازدهم ، در مورد حديث ( الحق مع على ... ) .
مجلد دوازدهم ، درباره حديث ثقلين .
بزرگان علم و تحقيق ، بر عظمت كتاب عبقات الانوار اقرار كرده اند و آن را به
ديگران نيز شناسانده اند :
1 . علامه بزرگ شيعى ، شيخ عبدالحسن امينى صاحب كتاب الغدير ، درباره عبقات
مى گويد :
بوى دلپذيرش در تمامى جهان پيچيده و آوازه اش از خاور تا باختر را فرا گرفته
است ، هر كس آن را ديده ، دانسته كه كتاب اعجازآميز روشنگرى است كه هيچ باطلى
در آن راه ندارد ، و من در نوشتن الغدير از دانشهاى با ارزش نهفته در آن بهره
فراوان برديم .(10)
2 . علامه شيخ آقا بزرگ تهرانى درباره آثار مير حامد حسين بويژه عبقات ،
مى نويسد :
كتابهاى با عظمت و مفيد مير حامد حسين ، درياى ژرف نگرى و باريك بينى را پر
موج گردانده است ... مهمترين و پر آوازه ترين اثر او ( عبقات الانوار ) در
مناقب ائمه اطهار عليهم السلام است ...
و مير حامد حسين تمام حقايقى را كه ( دهلوى ) در باب امامت منكر شده با
بهره گيرى از احاديث و اخبارى كه از طريق اهل سنت نقل شده ، ثابت كرده است .(11)
3 . امام خمينى در سال 1320 شمسى / 1363 قمرى كه هنوز تمام مجلدات عبقات چاپ
نشده بود ، پس از بحث در موضوع حديث غدير ، مى نويسد :
( ... هر كس بخواهد اطلاع از چگونگى حديث غدير پيدا كند ، بايد رجوع كند به
كتاب عبقات الانوار سيد بزرگوار مير حامد حسين هندى ، كه چهار جلد بزرگ در حديث
غدير تصنيف كرده و چنين كتابى تاكنون نوشته نشده و عبقات الانوار در امامت از
قرارى كه شنيده شده ، سى جلد است و آنچه كه ما ديديم ، هفت ـ هشت جلد است و در
ايران شايد تا پانزده جلد آن پيدا شود و اهل سنت در صدد جمع اين كتاب و تضييع
آن هستند و ما ملت شيعه در خواب هستيم تا آن وقت كه يك چنين گنج پر قيمت و گوهر
گرانبهائى از دست برود ! اكنون قريب دو سال است ( دو سال قبل از 1363 ق ) كه به
ملت شيعه به تجديد طبع اين كتاب پيشنهاد شده و به خونسردى تلقى شده است . با
اين وصف با خواست خدا جلد غدير در تحت طبع است .(12) لكن بر علماء شيعه بالخصوص
و ديگر طبقات لازم است كه اين كتاب بزرگ را كه بزرگترين حجت مذهب است نگذارند از
بين برود و به طبع آن اقدام كنند . )(13)
4 . استاد محمد رضا حكيمى درباره عبقات الانوار مى نويسد :
( و به راستى كتاب عبقات ، عظيم است . آن اقيانوس بى كران و آن درياى ژرف ،
اين كتاب است . اين چنين كتابى در ديگر آفاق بشرى و فرهنگ ملتها نيز همانند
ندارد ...
كتاب ( عبقات ) با مجلدات بسيارش ، يكى از والاترين نمونه هاى
كار خود انسانى و پشتكار و مسئووليت بشرى است ، و يكى از ارجمندترين سندهاى ..
.. )(14)
علامه مير حامد حسين ، كتاب عبقات را به سادگى و آسانى و رفاه و خدمه و گروه
تحقيق ننوشت ، او در راه تاءليف چنين كتاب عظيمى ، خود به تنهايى سخت ترين سفرها
و پر زحمت ترين كارها را عاشقانه پذيرفت . زيرا همه اسناد و منابع تتبع و تحقيق
را در اختيار نداشت ، بويژه كتابها و منابع اهل سنت را .
گاهى به عنوان خادم و كارگر در يكى از روستاهاى دور افتاده شهر مكه به خانه
عالمى سنى وارد شد تا در كتابخانه او به كتابى كه دنبالش مى گشت ، دست يابد و
موفق هم شد.(15) وقتى هم فرزند جوانش از دنيا رفت ، مراسم كفن و دفن و تشييع و
مجلس سوگوارى را به ديگران واگذارد تا يك ساعت هم كه شده وقتش را جز در تاءليف
عبقات الانوار صرف نكند.(16) و يك وقت هم ، به مصر رفت و كتابى را كه مى خواست
پيدا كرد و با كشتى برگشت ، در كشتى مشغول مطالعه كتاب بود كه باد تندى كتاب را
از دستش گرفت و به دريا افكند و سيد به دنبال كتاب خود را به دريا زد و كتاب را
گرفت !...
وقتى همسفران او را گرفتند و در كشتى نشاندند و سوال كردند كه چرا خودت را به
دريا پرت كردى ؟ كتاب را نشان داد و جواب داد : به خاطر اين كتاب ! اين كتاب
هنوز هم در كتابخانه ناصرى نگهدارى مى شود.(17)
سرانجام ، فرزانه بزرگ شيعه و مدافع مجاهد اهل بيت پيامبر صلى الله عليه و
آله سيد بزرگوار مير حامد حسين موسوى هندى ، در هيجدهم صفر سال 1306 ، در لكهنو
چشم از جهان فرو بست و در حسينيه خود دفن شد.(18)
درود خدا بر او و اجداد طاهرينش باد .
پاورقي
__________________________
1 ـ نجوم السماء ، ج 1 ، ص 25 .
2 ـ همان .
3 ـ عبقات الانوار ، مير حامد
حسين هندى ، ج 1 ، ص 19 ; نجوم السماء ، ج 1 ص 22 ـ 23 .
4 ـ عبقات الانوار ،
ج 1 ، ص 21 ـ 25 ; فوائد الرضويه ، شيخ عباس قمى ، ص 595 ـ 596 .
5 ـ نجوم
السماء ، ج 1 ، ص 24 ـ 28 ; نقباء البشر ، آقا بزرگ تهرانى ، ج 1 ، ص 347 .
6 ـ نجوم السماء ، ج 1 ص 28 ـ 29 ; نقباء البشر ، ج 1 ، ص 349 ; الذريعه ، آقا
بزرگ تهرانى ، ج 2 ، ص 31 .
7 ـ نجوم السماء ، ج 2 ص 31 و مجلدات مختلف
الذريعه بر اساس نام كتابها .
8 ـ مير حامد حسين ، محمد رضا حكيمى ، ص 86 ـ
88 .
9 ـ عبقات الانوار ، به معنى ( گلها و شكوفه هاى خوشبو ) است .
10 ـ
الغدير ، علامه امينى ، ج 1 ، ص 157 .
11 ـ نقباء البشر ، ج 1 ، ص 348 .
12 ـ كه بعدها در ده جلد وزيرى چاپ و منتشر شد .
13 ـ كشف الاسرار ، امام خمينى
، ص 178 .
14 ـ مير حامد حسين ، ص 95 ـ 96 .
15 ـ كيهان فرهنگى ، شماره 50
، ص 39 .
16 ـ مجله پيام انقلاب ، شماره 15 ، ص 9 .
17 ـ مجله عشاق اهل بيت
( ع ) ، محرم و صفر 1415 ، ص 36 .
18 ـ علماء معاصرين ، ملا على واعظ خيابانى
تبريزى ، ص 31 ; اعيان الشيعه ، سيد محسن امين عاملى ، ج 4 ، ص 381 .
ابراهيم اسلامى