سيد جواد عاملى

متوفاى 1226 ق .

طليعه

عالمان بزرگ شيعه حقى بيش از آنچه كه در اين سطور و صفحات بگنجد ، دارند . چرا كه از لحظه لحظه عمر مباركشان براى اداى رسالت دينى بهره برده و هميشه و همواره در تلاش و تكاپوى حفظ ميراث دينى و فرهنگى بوده اند . آثار جاويدى كه براى نسلهاى آتى يادگار گذارده اند نشان از بلندى همت آنان دارد .
علامه سيد محمد جواد عاملى دانشمندى بزرگ از همين قبيله است كه با كتاب ( مفتاح الكرامه )اش درهاى كرامت را به روى فقيهان و عالمان شيعى گشوده است . اين سطور نگاهى گذرا به زندگى اين شخصيت ارجمند مى باشد .

ميلاد نور

در سال 1152 ق . در شقراء از روستاهاى جبل عامل ( نواحى لبنان ) و در خانواده اى اهل دين و دانش ، نوزادى پا به عرصه هستى گذاشت كه او را جواد نام نهادند .
از همان آغاز زمزمه زلال قرآن در وجودش جارى گشت و روح پاكش را سيراب ساخت . نسب او از طرف پدر به امام حسين عليه السلام و از طرف مادر به امام حسن عليه السلام و امام موسى كاظم عليه السلام مى رسد .(1)
خانه سيد جواد همواره پايگاه و پناهگاه دوستداران و شيعيان اهل بيت عليهم السلام بود و عالمان بزرگى از اين خاندان بپا خاسته اند و از آن جمله مى توان به سيد محسن امين مولف كتاب ارزشمند اعيان الشيعه اشاره نمود .

به سوى مكتب

سيد پس از آنكه دوران كودكى را پشت سر نهاد به مكتب رفت تا مقدمات علوم را از عموزداه اش ابوالحسن موسى فرا گيرد . او در درسها با علاقه زياد و شوق وافر شركت مى جست و در اندك زمانى توانست دروس مقدماتى را بياموزد و همين كوشش بى وقفه اى كه از خود نشان مى داد موجب گشت تا آشنايان او آينده بسيار روشنى را برايش پيش بينى كنند .
وى در آنجا با نسيم جانفزاى دانشها و فرهنگ والا و جاويد اسلام آشنا گشت . پس از آنكه استادش دار فانى را وداع گفت و ديگرى را ياراى سيراب كردن عطش علمى وى نبود او براى رسيدن به اهداف عالى تصميم به هجرت گرفت .

هجرت علمى

سيد جواد در سال 1194 ق . با كوله بارى از اميد راهى اعتاب مقدس عراق شد تا بتواند از خرمن دانش انديشمندان شيعى حوزه نجف خوشه چينى كند . قبل از رسيدن 2 به حوزه بزرگ نجف وارد شهر كربلا شد تا نخست خود را از فرات عشق سيراب سازد ولى هنگامى كه با حضور استوانه هاى گران سنگى همانند آقا وحيد بهبهانى ( متوفى 1205 ق . ) و سيد على طباطبايى ( متوفى 1231 ق . ) در كربلا مواجه شد در همانجا رحل اقامت افكند تا در جوار بارگاه ملكوتى امام حسين عليه السلام از محضر نورانى آن استادان بزرگ بهره هاى علمى و عملى ببرد .(2)

اقيانوس بزرگ

آن روزها كه حوزه نجف به مثابه بزرگترين مركز علمى تشيع محسوب مى شد و اساتيد و نام آورى در آن شهر به تدريس و تربيت دانش پژوهان علوم دينى اشتغال داشتند سيد محمد جواد نيز خود را به آن اقيانوس بزرگ رسانيد تا بتواند گامهاى بيشترى در عرصه علم و اجتهاد بردارد .
ايشان در آغاز ورود به اين شهر شهرت والايى پيدا نمود و در آن حوزه عظيم درخشش بيشترى كرد . او علاوه بر ادامه پژوهشهاى خود به تدريس و تاءليف نيز پرداخت .
زمانى كه سيد جواد به حوزه نجف آمد اساتيد والا مقامى سكان كشتى حوزه كهنسال نجف را در دست داشتند و اين فرصت بسيار مغتنمى براى ايشان بود . اساتيدى كه سيد جواد در محضرشان زانوى شاگردى زد و از حضور پر فيضشان بهره هاى علمى و اخلاقى فراوان برد عبارت اند از :
1 - سيد بحر العلوم ( 1154 - 1212 ق . ) : او از علماى بزرگ شيعه است و به موجب عظمت و مقام علمى و معنوى اش در ميان دانشمندان جايگاه خاصى دارد .
در ميان شاگردان بحر العلوم سيد جواد از منزلتى ديگر برخوردار بود . نقل شده است كه وقتى سيد در حوزه با بركت نجف درس مى گفت روزى براى تدريس نيامد . شاگردان ناراحت شدند . بدين سبب سيد جواد را كه مورد اعتماد بحر العلوم بود نزد ايشان فرستادند . سيد جواد علت نيامدن استاد را جويا شد استاد فرمود من پس از نيمه هاى شب ، براى سركشى به مدرسه مى آيم و قدم مى زنم . بتازگى وقتى آمدم سحرها چراغ حجره ها را خاموش ديدم و همه در خواب به سر مى بردند و از تضرع آنها خبرى نبود . به همين علت من حاضر نيستم براى كسانى كه نماز شب و تضرع و ناله هاى سحرگاهى را ترك مى كنند درس بگويم !
مى گويند وقتى اين كلام بحر العلوم در ميان شاگردان زبان به زبان پيجيد صداى زمزمه هاى يا رب يا رب شاگردان ديگر بار در نيمه هاى شب با آسمان بالا رفت . سيد عاليمقام نيز مجددا با اطمينان خاطر بر كرسى تدريس نشست .(3)
2 - شيخ جعفر كاشف الغطاء ( 1154 - 1228 ق . ) : او از استوانه هاى علم و علماى نام آور است و سيد جواد از ايشان چنين ياد مى كند : امام ، علامه مورد اعتماد او از بزرگترين دانشمندان است .(4)
3 - شيخ حسين نجف ( 1159 - 1251 ق . ) : وى از اسوه هاى فضيلت و تقوا و از عالمان كم نظير است . از ويژگيهاى اين عارف نامى اين بود كه هيچ گاه لب به سخن نمى گشود مگر با آيه يا روايت و سخن حكمت آميز . ديگر آنكه ناملايمات روزگار در وى تاءثير نمى گذاشت . علماى بزرگ شيعه چون كاشف الغطاء و سيد بحر العلوم احترام خاصى براى ايشان قائل بودند .

اسوه اخلاق

سيد جواد علاوه بر مقام والاى علمى از نظر اخلاقى نيز قله نشين فضايل بود . چرا كه آنچه را مى آموخت جامه عمل مى پوشاند .
وى بسيار متواضع بود به طورى كه همه تحقيقات وزين و نو آوريهاى علمى خود را به استادانش نسبت مى داد .(5) و براى استادان خود احترام زيادى قائل بود و همواره با تجليل فراوان از آنان ياد مى كرد و بسيار خوش اخلاق و مهربان بود . اين اسوه اخلاق جان خود را پاكيزه ساخته و به عالى ترين مراتب معنوى و اخلاق نايل گشته بود .

نشانه هاى سبز

نوشته اند چون سيد بحر العلوم اداره حوزه نجف را به عهده گرفت وظايف مهم حوزه را تقسيم كرد و هر كدام را به دست افراد با كفايتى سپرد . از جمله كارهاى تحقيق و تاءليف را به سيد جواد واگذار نمود تا به پژوهش در علوم آل محمد صلى الله عليه و آله بپردازد . اين انديشمند عاليقدر نيز با توجه به اطلاعات فراوانى كه در اخبار و اقوال داشت تاءليفات پر ارجى از خود به يادگار گذاشت . آن آثار جاويد عبارت اند از :
1 . مفتاح الكرامه ( اين كتاب گران سنگ شرحى به سبك نوبر كتاب قواعد الاحكام علامه حلى است و در واقع كليد اجتهاد است . )
2 . تجويد قرآن
3 . حاشيه بر باب طهارت از كتاب مدارك الاحكام
4 . منظومه اى درباره زكات
5 . شرح وافيه
6 . منظومه اى درباره خمس
7 . حاشيه بر كتاب روضه البهيه شهيد ثانى
8 . حاشيه بر كتاب معالم
9 . رساله اى در اصل برائت
10 . حاشيه بر تهذيب
11 . رساله اى در رد اخباريين
12 . حاشيه بر كتاب فوائد الرجاليه

تدريس

فقيه نامى علامه سيد جواد عاملى پس از رحلت سيد بحر العلوم و مسافرت علامه كاشف الغطا به ايران ، بر كرسى تدريس نشست و به موجب تبحر در فقه و اصول و احاطه اى كه بر اقوال متاءخرين و متقدمين داشت شمار زيادى از دانش پژوهان در درس ايشان شركت مى نمودند .
عده اى از پرورش يافتگان مكتب علامه عاملى و درس آموزان ( مفتاح الكرامه ) او به مقامات عالى رسيدند و در دانش و درستكارى سرآمد عصر خويش گشتند . از جمله شاگردان نمونه وى افراد ذيل اند :
1 . شيخ محمد حسن نجفى مولف كتاب جواهر الكلام ( متوفى 1266 ق . ) : او از عالمان والامقام و مولفان كم نظير شيعه است كه سى سال از عمر شريفش را صرف گردآورى ( جواهر الكلام ) اين دائره المعارف فقه شيعه نمود .
2 . صدر الدين عاملى : ايشان هنگامى كه دوازده ساله بود در درس سيد بحر العلوم و آقا محمد باقر بهبهانى شركت مى جست . در آن زمان سيد بحر العلوم مشغول به نظم در آوردن كتاب ( الدره النجفيه ) بود . او هر چه را كه به نظم در مى آورد به ايشان مى داد تا اشكالاتش را مرتفع سازد .
3 . شيخ مهدى ملا كتاب : او يكى ديگر از سيراب شدگان مكتب علمى و عملى سيد جواد عاملى است كه از نظر اخلاقى كم نظير و در واقع تنديس اخلاق بوده و از نظر معنوى به مقامات عالى رسيده است .

مشايخ اجازه

دانشمندان گرانقدرى كه به علامه عاملى اجازه روايت داده اند عبارت اند از :
1 . آيه الله محمد باقر بهبهانى ( ره )
2 . سيد محمد مهدى بحر العلوم ( ره )
3 . ميرزاى قمى ( متوفى 1231 ق . )
4 . سيد على طباطبايى ، مولف كتاب رياض المسائل
5 . شيخ جعفر كاشف الغطاء
6 . آيه الله مهدى شهرستانى

روايت كنندگان

عالمانى كه از علامه بزرگوار سيد جواد عاملى اجازه روايت اخذ كرده اند بدين قرارند :
1 - شيخ محمد حسن نجفى
2 - فرزند ايشان ، آقا سيد محمد
3 - شيخ رضا فرزند زين العابدين نوه علامه عاملى
4 - محمد على هزار جريبى
5 - شيخ جواد ملا كتاب
6 - شيخ حسن بن محمد على العبودى
7 - ميرزا عبدالوهاب

در سنگر جهاد

اين عالم سخت كوش و خستگى ناپذير هنگامى كه وهابيون به نجف حمله بردند به صف مبارزان پيوست و علاوه بر اين با نوشتن رساله ( وجوب الذب عن النجف الاشرف ) مردم را به جهاد و دفاع ترغيب نمود و با قلم و شمشير ، به دفاع از ارزشهاى اسلامى پرداخت و در همان زمان نيز مشغول نگارش كتاب مفتاح الكرامه بود و با چنين كارى پيوندى ميان دانش و مبارزه ايجاد نمود . ايشان خود چنين گفته است : نبايد دفاع و مهيا كردن نيروها براى دفاع ، مرا از تاءليف و تصنيف باز دارد .(6)

گنجينه پر ارج

يكى ديگر از يادگارهاى با ارزش ايشان كتابخانه اش بود كه در آن بسيارى از نسخ خطى علماى بزرگ از قرون پيشين را جمع آورى كرده ، در آن زمان از كتابخانه هاى غنى به شمار مى آمد . در اين گنجينه گران سنگ كتابهاى نفيس فقهى ، رجالى ، حديثى و ... نگهدارى مى شد . ايشان در كتاب مفتاح الكرامه به اين ذخاير ارزشمند اشاره كرده و بدون واسطه به آنها استناد جسته است .(7)

فرزندان

از علامه سيد جواد عاملى دو فرزند كه اهل علم و فضل بوده اند به يادگار ماند :
1 - سيد محمد حسينى نجفى عاملى
ايشان از عالمان صاحب نام در عصر خويش و از شاگردان افتخار آفرين پدر بزرگوارش بود و جمعى از علما از ايشان روايت نقل نموده اند . در سال 1269 ق . در شهر نجف به جوار رحمت الهى شتافت و در همان حجره اى كه پدر بزرگوارش مدفون است به خاك سپرده شد .(8)
2 - دختر ايشان نيز بانويى عالم ، مهذب و مورد اطمينان و اعتماد عالمان عصر خويش بود و در نزد فقيه بزرگ جواهر الكلام از احترام خاصى برخوردار بود . با اينكه حدود نود و پنج سال زندگى كرد در پيرى هم از حواس و ادراك صحيح برخوردار بود .(9)

هجرت آخر

علامه سيد جواد عاملى در اواخر عمر مباركش نيز مشغول نگارش كتاب مفتاح الكرامه بود . او در آن لحظه هاى آخر چنين وصيت مى كند : در حالى مشغول تاءليف هستم كه وهابيها به عتبات حمله مى كنند و مضافا اينكه در حال مريضى و ضعف جسم مى باشم . پس شما را سفارش مى كنم كه در هر حال در تحصيل علم تلاش و جديت كنيد .(10)
اين عالم فرزانه و محقق ژرف نگر و سخت كوش پس از عمرى خدمت به شيعه ، سرانجام در سال 1226 ق . به سوى معبود خويش پر كشيد و در جوار رحمت الهى ماءوا گرفت و حوزه هاى علميه را در سوگ نشاند .
شايان ذكر است كه تعيين محل دفن ايشان نيز بر طبق وصيت خودشان بوده است زيرا در عالم رويا قبر خود را مشاهده مى كند . پس از آن سفارش مى نمايد كه او را در يكى از حجره هاى شرقى از طرف باب قبله روبروى مرقد مطهر اميرالمومنين على عليه السلام دفن كنند و اكنون مزارش زيارتگاه عاشقان اهل بيت عصمت و طهارت عليهم السلام است و در برخى از كتابها كرامات براى تربت پاكش ذكر كرده اند .(11) رحمت بى منتهاى پروردگار نصيب او باد .

پاورقي
__________________________

1- اعيان الشيعه ، محسن امين عاملى ، ج 4 ، ص 288 .
2- مفتاح الكرامه ، سيد جواد عاملى ، ج 4 ، ص 771 .
3- مجله حوزه ، شماره چهارم ، سال پنجم ، ص 55
4- مقدمه مفتاح الكرامه .
5- ما كان فيه من تحقيق سمين فهو للاستاذ و ما كان فيه و من نحث فهولى . اگر در نوشته من يك مطلب تحقيقى با ارزشى بود از آن استادم است و اگر يك مطلب ضعيفى ديدى از آن من است . مفتاح الكرامه ، ج 4 ، ص 773 .
6- اعيان الشيعه ، ج 4 ص 290 .
7- همان ، ج 4 ، ص 293
8- اعيان الشيعه ، ج 9 ص 410
9- مفتاح الكرامه ، ج 4 ، ص 773 .
10- همان ، ج 9 ، ص 210
11- اعيان الشيعه ، ج 4 ، ص 288

على عليزاده