شيخ حر عاملى
متوفاى 1104 ق .
فيض كاشانى از همسر و دختر خاله فاضل و عالم خود (متوفى 1097 ق .) داراى شش
فرزند بوده است .
1 ـ عليه بانو(1031 ـ 1079 ق ) فاضل و شاعر
2 ـ علامه محمد علم الهدى (1039 ـ 1115ق ) متولد قم و ساكن و مدفون در كاشان
است .عالمى فقيه و محدث و متكلى است كه از نسل او تا كنون عالمانى اديب و فقيه
در شهرهاى كاشان ، قم ، تهران ، كرمانشاه و شيراز برخاسته اند.
3 ـ سكينه بانو كه كنيه اش ام البر بود هو سال تولدش 1042 ق . ذكر شده است .
4 ـ ابو حامد محمد ملقب به نور الهدى متولد 1047 ق عالم و شاعر و مدفون در
كاشان است .
5 ـ ام سلمه (متولد 1053 ق ) زاهد و حافظ قرآن بوده است .
6 ـ ابو على معين الدين احمد (1056 ـ 1107 ق ) فقيه و محدث كه مدفون در كاشان
است .(1)
ملا محسن فيض در 84 سالگى در كاشان بدرود حيات گفت و در قبرستانى كه در زمان
حياتش زمين آن را خريدارى و و قف نموده بود، به خاك سپرده شد. بر طبق وصيت
ايشان ، بر روى قبر وى سقف و سايبان ساخته نشده است ولى اهالى مسلمانان ان ديار،
هر صبح جمعه به (قبرستان فيض ) با قرائت فاتحه و توسل به او، از روح ملكوتى اش
استمداد مى كنند.(2)
شيخ محمد بن حسن حز عاملى در سال 1033 ق در روستاى (مشعره ) از توابع جبع
چشم به جهان گشود. صاحب اعيان الشيعه درباره اين منطقه مى نويسد:
(جع يكى از مراكز مهم جبل عامل است كه شخصيتهاى ارزنده اى همچون شيخ بهايى و
شهيد ثانى ، تحويل جامعه اسلامى داده است .)(3)
ديارى كه شيخ حر عاملى در آن چشم به جهان گشود يكى از سرزمينهاى تشيع و عالم
پرور است كه تشيع آن ريشه در تبعيد ابوذر دارد. شيخ حر عاملى در امل الامل در
اين باره مى نويسد:(هنگامى كه درزمان عثمان ابوذر به شام تبعيد شد و مدتى در
آنجا ماند گروه زيادى درآن سامان شيعه شدند. سپس معاويه او رابه روستاها تبعيد
كرد و او به جبل عامل آمد و از آن روز مردم به تشيع رو آوردند.)(4) گذشته از
اين ، قاضى نور الله شوشترى مى افزايد:(... هيچ قريه اى از آن نيست كه جمعى از
فقها و فضلاى اماميه در آنجا نباشند.)(5)
سر سلسله خاندان شيخ حر عاملى (حر بن يزيد رياحى ) نخستين قربانى عشق حسين
عليه السلام در روز عاشورا است . شيخ حر در خانه (ال حر) قامت راست كرد. خانه اى
كه سخاوت بارزترين خصلت اهل آن به شمار مى رفت و روى گشاده و اخلاق نيكوى آنان
زبانزد عام و خاص بود و نسل به نسل به عنوان حاملان در گرانبهاى علم و ادب و
پرچم شهادت و شهامت شناخته مى شدند. مى نويسند: (خاندان شيخ حر عاملى خاندانى
است كه از قديم خانه علم و معرفت بوده و افراد برجسته زيادى از آن جوشيده است و
تا امروز از آن مى جوشد و به موجب سخاوت و اخلاق نيك ممتاز است .)(6)
علامه امينى مى نويسد:(از اين خاندان گوهر خيز(حر) مردانى برخاسته اند كه دير
زمانى بر مسند دانش وتقوا نشسته اند و مشعل هدايت دين آموز و دنيا ساز، پيشوا و
رهبر و دانشمند و پرهيزكار بودند.)(7)
گويا دست تقدير روزگار بر آن بود كه او در يكى از بهترين نقاط معنوى و از
ميان بهترين خاندان پا به عرصه گيتى نهد.
هيچ كس منكر اين مساله نيست كه وراثت در شكل گيرى شخصيت كودك بى تاثير نيست و
خانواده اولين كلاس درس زندگى است . شيخ حر پاكى و لطافت را تنها از يك سو به ارث
نبرده بود. مادرش طلايه دار زهد و تقوا به شمار مى رفت بلكه در زمره اديبان و
فاضلان زمان خود و داراى مرتبه بلندى بود. آيه الله العظمى سيد شهاب الدين مرعشى
(ره ) در سجه البلابل درباره خانواده مادر شيخ مى نويسد:
(مادر بزرگوار حر عاملى دختر علامه شيخ عبدالسلام فرزند حر است كه دخترى فاضل
و اديب بود.)
شيخ حر درباره پدر بزرگ مادرى خود مى نويسد:( او دانشمندى عظيم الشان و بلند
پايه و زاهدى عابد و پارسا و فقيهى حديث دان و مورد اعتماد بود كه زهد و عبادت
هيچ كس به او نمى رسد. او در فقه و ادبيات عرب استادى زبر دست بود.)(8)
گذشته از زهد و پارسايى پدر بزرگ مادرى اش كه همراه شير مادر زاهدش به اوبه
ارث رسيده بود شيخ حر از پدر بزرگ پدرى خود نيز شهادت را چون سر سلسله اين
خاندان حر بن يزيد بن رياحى به ارث برده بود. شهيد شيخ على فرزند محمد حر عاملى
مشغرى پدر بزرگ شيخ حر عاملى است . شيخ حر عاملى درباره پدر بزرگ اديب و
دانشمندش مى نويسد:(او عالمى فاضل بود و عابدى ستوده كردار و عظيم الشان و شاعر
كار آزموده و اديب .تحصيلاتش نزد شيخ حسن (مولف كتاب معالم ) وسيد محمد (مولف
مدارك ) و ديگر استادانش صورت گرفت ... نويسندگان رياض العلماء و روضات الجنات ،
از او تجليل كرده و نوشته اند كه بر اثر مسموميت شهيد شد.)(9) از اين شهيد بزرگ
چهار فرزند بر جاى ماند.
1 ـ شيخ حسن كه داراى فضل و دانش و شيوا گويى و شاعر و فردى شايسته بود.
2 ـ شيخ محمد كه به گفته شيخ حر عاملى فاضلى دانشمند و محققى دقيق و حافظ
قرآن و عابد و شاعرى كار آزموده و اديب و شخصى مورد اطمينان بود.
3 ـ شيخ حسن (پدر بزرگوار شيخ حر عاملى ) كه شيخ حر درباره ويژگيهاى اين پدر
فرزانه و عالم خود مى نويسد:(او دانشمندى فاضل و زبر دست و ماهر و شايسته و
اديب و فقيه و مورد اعتماد بود. وى حافظ قرآن و آشنا به رشته هاى علوم عربى و
فقه و ادب بود. مردم در مسائل فقهى بويژه مسائل ارث به او مراجعه مى كردند.
)(10)
حضرت آيت الله مرعشى نجفى نام علما و دانشمندانى كه شيخ حردر محضر آنان زانوى
ادب زده و در دروس مختلف از آنان كسب فيض نموده يا مفتخر به گرفتن اجازه نقل
روايت شده است در مقدمه كتاب اثبات الهداه به رشته تحرير درآورده است ، كه به
طور فشرده به آن اشاره مى شود.
1 ـ علامه شيخ حسن حر عاملى (پدر بزرگوارش ) كه در محضر او درس خوانده و از
روايت نقل كرده است .
2 ـ علامه شيخ محمد حر(عموى او) علاوه بر درس فراگيرى ، از او روايت نقل مى كند.
3 ـ علامه شيخ عبدالسلام (جد مادرى )
4 ـ علامه شيخ على فرزند محمود مشغرى عاملى
5 ـ علامه شيخ زين الدين فرزند محمد بن حسن فرزند شهيد ثانى
6 ـ علامه شيخ حسين فرزند حسن بن ظهير الدين عاملى ظهيرى
7 ـ علامه سيد حسن حسينى عاملى
8 ـ علامه شيخ عبدالله فوشى حر
9 ـ علامه مجلسى (ره ) كه مشهورترين و بزرگترين استادان شيخ حر عاملى بوده و
غواص درياهاى اخبار و احاديث شمرده مى شود. شيخ حر در موارد زيادى در كتاب امل
الآمل تصريح كرده كه از مرحوم مجلسى حديث نقل كرده است .
10 ـ فيض كاشانى (ره ) كه زينت فقهاى حديث شناس و الگوى سالكان است . تصريح به
نام وى رابه خط برخى از شاگردان او ديده ام .
11 ـ علامه مولى محمد طاهر فرزند محمد حسن شيرازى نجفى ، نويسنده كتابهاى مشهور
مثل (حجه الاسلام در شريخ تهذيب الاحكام ) و (حكمه العارفين ) و (فوائد الدينيه
در حكما صوفيه ) و غير اينها. شيخ حر به شاگردى نزد اين استاد در كتاب امل
الآمل تصريح كرده است .
12 ـ علامه شيخ على مولف (الدار المنثور) از نوادگان شهيد ثانى
13 ـ علامه سيد على فرزند على موسى عاملى
14 ـ علامه محقق آقا حسين خوانسارى ، شارح كتاب دروس
15 ـ علامه سيد هاشم بحرانى ، صاحب تفسير البرهان
16 ـ علامه مولا محمد كاشانى مقيم قم .
اولين اجازه و اولين كتاب
شيخ حر در بيان طرق نقل رواياتى كه به ائمه اطهار مى رسد، مى نويسد:
(من كتابها را از گروهى كه يكى از آنان شيخ بزرگوار و مورد اطمينان و
پرهيزگار ابو عبيد الله الحسين فرزند حسن بن يونس ظهير الدين عاملى است با
گرفتن اجازه از او (اولين كسى كه در سال 1051 به من اجازه داده ) نقل مى كنم .
)(11)
با نگاهى به تاريخ تولد شيخ و اين جمله شايستگى و درايت ، تقوا و فضيلت وى را
بيش از پيش در مى يابيم كه چگونه هنوز كه هيجده بهار از عمرش نگذشته از مرد
بزرگى چون يونس بن ظهيرى عاملى اجازه نقل روايت دريافت مى كند.
با بيان اين مطلب كه در اعصار پيش به دليل در دسترس نبودن وسايل ارتباط جمعى
و معرفى دانشوران علوم دينى به اقشار ديگر اجازه نقل حديث سند تقوا، راستگويى و
فضيلت آنان را به شمار مى رفته است و مى توان سيماى فرزانه الهى شيخ حر را در اين
سن وبه مفاد اين اجازه به نظاره نشست . در اين زمان شيخ حر كه از ذوق ادبى و
خدادادى و همچنين نثرى زيبا و روان برخوردار بود قلم به دست گرفت تا اولين اثر
خود را در كنار خوشه چينى از محضر علماى عصر به رشته تحرير درآورد.
* جواهر السنيه
در نخستين گان و در اوين تجربه نگارشى به جمع آورى احاديث قدسى كه همان كلام
خداوند متعال است ، مى پردازد و چند سالى را در تدوين اين احاديث به صورت كتاب
مستقل مى كوشد. او در تنظيم اين اثر گرانبها نخست به قول پروردگار پيرامون
انبيا ـ از حضرت آدم عليه السلام تا خاتم المرسلين صلى الله عليه و آله ـ و سپس
احاديث مربوط به ائمه اطهار رو مى كند و در خاتمه كتاب را با احاديث اخلاقى (در
تاريخ 1056 ق ) (12) به پايان مى رساند شيخ حر عاملى در قسمتى از مقدمه آن
مى نويسد:(... البته اينها در ميان علما، به احاديث قدسى معروف هستند هر چند من
پيشتر نديده بودم كه آنها را در يك كتاب جمع و نشر كرده باشند. از همين رو
علاقه مند شدم به اينكه نخستين كسى باشم كه آنها را در يك كتاب جمع كرده است ....
)(13)
* صحيفه ثانيه
شيخ حر عاملى در مقدمه اين كتاب مى نويسد:( صحيفه سجاديه كامل كه قسمتى از
دعاهاى امام زين العابدين عليه السلام را در بردارد به مهمات دين و دنيا مربوط
است . من به خاطر علاقه اى كه براى جمع و تركيب اين دعاهاى پراكنده و متفرق داشتم
در صحيفه دوم ساير دعاهاى آن حضرت را كه علماى بزگوار نقل كرده اند. پس بر شما
باد كه اين صحيفه شريف را با اولى همراه داشته ، آنها را تلاوت كنى .)(14)
(محدث جزايرى در اول شرح ملحقات صحيفه مى نويسد بايد جمع احاديث قدسى را
(برادر قرآن ) و صحيفه ثانيه را (خواهر قرآن ) نام نهاد)(15)
شيخ حر دفتر نگارش خود را با (كلام خدا) و دعاى (امام سجادعليه السلام ) آغاز
كرد و از آن پس ده ها كتاب ارزشمند را به جامعه شيعى تحويل داد كه حتى معرفى
اختصارى هر يك از اين مقال نمى گنجد. نكته اى كه در بيشتر آثار شيخ حر ديده مى شود
تقسيم بندى فصلها و بخشهاى آنهاست كه به عدد معصومين يا ائمه اطهار به دوازده
يا چهارده قسمت فضل بندى و تقسيم نموده است . اين امر نشان از عشق و علاقه او حتى
به عددى است كه ياد آور وجود آن بزرگواران است .
* الايقاظ من الهجعه برهان على الرجعه
شيخ آقا بزرگ درباره اين كتاب مى نويسد:
شيخ در امل الآمل مى گويد:
(اين كتاب حاوى بيش از ششصد حديث و شصت و چهار آيه و ادله بسيارى از قدما و
متاخرين و جواب شبهات در اين موضوع است .)
(شيخ حر در سال 1075 نگارش اين كتاب را به اتمام رساند.)(16)
* خلق الكافر
شيخ آقا بزرگ مى نويسد:
(... (مولف در اين كتاب ) آنچه در زمينه خلقت كافر به ذهنش رسيده است به رشته
تحرير در آورده است ... در آن به ذكر احاديثى پرداخته است كه نهى از بحث در قضا
و قدر و امر به تكلم در مساله بداء شده است .)(17)
* الفوائد الطوسيه
شيخ حر درمقدمه اين كتاب مى نويسد:
(اين كتاب پاسخ برخى از احاديث مشكل و درهاى تحقيق بعضى از مسائل پيچيده اى
است اهل علم و كمال در زمان اقامتم در طوس سوال نموده اند....)(18)
* بدايه الهدايه
شيخ حر عاملى پيرامون انگيزه نگارش اين كتاب مى نويسد:
(گروهى از برادران مومن كه خواهان حق و حقيقت بودند از من درخواست كردند تا
در حد توان احاديث مربوط به واجبات و محرمات را جمع آور نمايم و در مواردى جزئى
مستحبات و مكروهات و مباحات ـ برگرفته از روايات ائمه اطهار ـ در اين زمينه به
طور خلاصه آورده شده و...)(19)
* امل الآمل
شيخ در جلد دوم اين كتاب (ص 370) انگيزه نگارش اين اثر را رويايى ذكر مى كند
كه درسال ورود به مشهد (1073 ق ) ديده است . او به دليل مشاغل بسيار 23 سال بعدآن
را به رشته تحرير در مى آورد. در اين باره نوشته اند:
شروع تاليف اين كتاب سال 1096 هـ ق و پايانش اول جمادى الثانى 1097 بوده است .
شرح حال علماى جبل عامل كه شيخ در اين كتاب نگاشته 209 نفر و ازعلماى غير جبل
عامل 1110 نفر است .)(20)
* اثبات الهداه
اين كتاب دراثبات نبوت و امامت و بيان معجزات پيامبر اكرم صلى الله عليه و
آله و ائمه اطهار، از آثار شيرين و خواندنى است كه در 7 جلد به چاپ رسيده و
برخى از جلدها به همت حجه السلام نصر الهى و برخى ديگر به قلم فقيه فرزانه حضرت آيت
الله جنتى ترجمه شده است . شيخ در مقدمه كتاب مى نويسد:
(من به كتابى كه در اين باب كافى باشد و آنچه را عقلا به گرد آوردنش
علاقه مندند... دست نيافتم بلكه ديدم اين مطالب در وادى پراكندگى پنهان مانده و
كسى كه بخواهد بر آنها مطلع شود محتاج به صرف وقت زيادى است .)
* هدايه الامه
شيخ حر در مقدمه اين كتاب مى نويسد:(.... اين كتابى است حاوى احكامى كه براى
هر فرد ضرورت دارد... اين كتاب را به خاطر پاسخگويى و در خواست گروهى ازبرادران
دينى به رشته تحرير درآورده ام ...)(21) ديگر كتابهاى شيخ حر عاملى عبارتند از:
ـ تعليقه اى بر كتاب مزار تاليف علامه نسب شناس مرحوم سيد شرف الدين على حسينى
مرعشى حائرى (متوفاى 1316 ق )
ـ كتبا الفصول المهمه فى اصول الائمه . در بردارنده قواعد كلى كه از ائمه عليهم
السلام درباره اصول دين و فروع دين و طب و اصول فقه و غيره وارد شده و بيش از
هزار باب است و به چاپ رسيده است .
ـ كتاب در رد صوفيه ، يكهزار حديث موجود در آن به طور عام يا خاص در رد صوفيه
است .
ـ كتاب اجازات : در بردارنده انبوه اجازه هاى پيشينيان است .
ـ كتاب كشف التعميه فى حكم التسميه :
پيرامون ناميدن حضرت مهدى به نام اصلى اوست كه همنام پيامبر اكرم صلى الله
عليه و آله است .
ـ كتابى در اثبات اينكه نماز جمعه واجب عينى است . (در رد نظر علامه محمد
ابراهيم نيشابورى )
ـ كتاب نزهه الاسماع فى الاجماع : اقسام و احكام اجماع در آن بيان شده است
ـ كتابى در اثبات متواتر بودن قرآن
ـ كتابى در رجال
ـ كتابى در احوال اصحاب شايسته و ستايش شده پيامبر و ائمه عليهم السلام
ـ وصيت به پسرش علامه شيخ محمد رضا (به شيوه كشف المحجه علامه سيد بن طاووس )
ـ كتابى پيرامون زيارتگهاى و زيارتنامه ها
ـ كتابى در اخلاق :كتاب طهاره الاعراق ابن مسكويه را شرح داده و رواياتى كه از
ائمه اطهار وارد شده بر آن افزوده است .
ـ كتاب در ابطال مساله عموميت داشتن (حديث منزلت )
ـ ديوان امام زين العابدين عليه السلام كه اشعار امام را گرد آورى و به ترتيب
حروف تنظيم كرده است . (در بمبئى چاپ شده است .)
ـ جاشيه بر كتاب كافى مرحوم كلينى
ـ حاشيه بر كتاب (من لا يحضره الفقيه )مرحوم شيخ صدوق
ـ حاشيه بر كتاب تهذيب شيخ طوسى (ره )
ـ حاشيه بر استبصار شيخ طوسى (ره )
ـ رساله اى در مناظره خود با بعضى از علماى اهل سنت در سفر حج
* وسائل الشيعه
اما كتاب كه شيخ حر را با آن و آن را با شيخ حر مى شناسيم كتاب گران سنگ
(وسائل الشيعه )است . اين اثر يكى از كتابهاى مرجع در زمينه احاديث اهل بيت است
كه از اعتبار و اعتماد خاصى در ميان كتابهاى حديثى برخوردار است . در اين كتاب ،
نويسنده روش خاص خود را بكار برده و احايث فقهى كه فقها در استنباط احكام شرعى
بدان نيازمندند و بر آنها تكيه مى زنند جمع آورى كرده است و شمار آنان به بيست
هزار حديث مى رسد كه شيخ حر از مصادر و كب معتبر شيعه جون اصول كافى ، من لا يحضره
الفقيه ، استبصار، تهذيب و كتب ديگر كه شمار آنها به هفتاد منبع و ماخذ مى رسد
جمع آورده است . شيخ حر كتاب را با احاديثى در مقدمه عبادات افتتاح كرده و سپس
بر طبق كتب فقهى آن را از بحث طهارت تا مبحث بيان ديه ها تقسيم بندى نموده است .
شيخ حر دو سوم اين كار بزرگ را در زادگاهش (مشعر) به رشته تحرير در آورد و
در سال 1088 در مشهد مقدس آن را به تمام رساند. اين سال براى شيخ سال پر كار و
پر بركتى محسوب مى شد. جرا كه در اين سال (فهرست وسائل الشيعه ) را نيز تدوين
نمود. اين موضوع كه شيخ سه بار اين كتاب را از نظر گذرانده و به نگارش در آورده
است از نكته هايى است كه سزاوار است هر محقق و نويسنده آنرا فرا روى خويش قرار
هد. در بيان جايگاه اين كتاب همين بسر كه ار روزى كه اين سرجشمه به نگارش در
آمده منبع و ماخذ تمام مجتهدان و كتاب مرجع عالمانى استكه آخرين مرحله رسدين به
قله اجتهاد راطى مى كنند.
بر اين كتبا از سوى بزرگان تعليقه هاى بسيارى نگاشته شده كه شايد شيخ حر خود
نخستين كسى است كه براى ابهام زدايى پيرامون برخى از مطالب آن پيشقدم شده است و
(تحرير وسائل الشيعه و تحجر مسائل الشريعه ) نامى است كه شيخ حر عاملى بر شرح
و سائل الشيعه نهاده است .
در عظمت اين كتاب تنها به يك بيت از شعر علامه امينى درباره كتاب اكتفا مى كنيم .
(هذا صراط الهدى ما ضل سالكه
الى المقامد بل تسموبه الرتب )(22)
اين كتاب را هدايت است كه رهروش گمراه نمى شود.
به هدف مى رسد و بلكه به مقامى عالى تر دست مى يابد.
شاعر اهل بيت
شيخ حر را بايد از شاعران شيعه برخواندكه قله فقاهت او لطافت باران شعرش را
تحت الشعاع قرارداده است . چرا كه او خود مى گويد:
علمى و شعرى اقتتلا اصطلحا
فخضع الشعر لعلمى راغما
و العلم يابى ان اعد شاعرا
و الشعر يرضى ان اعد عالما
دانش و شعرم با هم به جنگ و ستيز بر خاستند شعرم به زغم دانشم در مقابل آن
خضوع كرد دانشم مانع مى شد ه من شاعر به حساب آيم ولى شعرم خشنود مى شد كه من
عالم به شمار آيم .شيخ آقا بزرگ درباره ديوان شعر او مى نويسد:
(ديوان شعرش به بيست هزار بيت شعر مى رسد كه به ترتيب حروف الفبا منظم گشته و
با اين جمله زيبا شروع مى شود: الحمد الله الذى جعل نجوم المعانى مصابيح سماء
الافكار) (ستايش خدا را كه ستارگان معانى را چراغ آسمان انديشه قرار داد)(23)
كلمات منظوم شيخ را به دو قسمت مى توان تقسيم كرد. نخست ابيات كوتاه كه مى توان
از سه نوع ذيل يادكرد.
1 ـ تاريخ چهارده معصوم
2 ـ درباب زكات
3 ـ در معانى و بيان
دوم : منظومه هاى بسيار در علوم مختلف كه سيد احمد حسينى در مقدمه امل الامل
چنين آورده است .
1 ـ منظومه درمسائل ميراث (بسيار طولانى است )
2 ـ در مسائل هندسه ورياضيات .
3 ـ تاريخ تولد ائمه ، وفات و مناقب آن
4 ـ اخلاق و مواعظ
5 ـ مسائل اصول الفقه
و نيز منظومه هايى در مسائل كلام ، نحو، صرف ، نجوم و.... ديوان امام زين
العابدين عليه السلام (24)
شيخ حر تنها مرد تتبع ، تحقيق و نگارش نبود بلكه درتدريس و تربيت شاگردان از
مردان موفق زمان خود به شمار مى رفت . محل تدريس او در مشهد مقدس ،صحن حضرت ثامن
الائمه بود. گر چه به درستى از عدد شاگردان شيخ اطلاعى در دست نيست . از مكان و
گفتار هم عصران شيخ اينچنين به نظر مى آيد كه درس شيخ يكى از باشكوه ترين كلاسهاى
درس در عصر وى بوده است ، از شمار بسيار شاگردان و آنان كه از شيخ حر روايت نقل
كرده اند مى توان به افراد ذيل اشاره كرد:
1 ـ شيخ مصطفى حويزى فزند عبدالواحد بن سيار حويزى
2 ـ دو فرزندش شيح محمد رضا و شيخ حسن
3 ـ سيد محمد حسينى اعرجى فرزند محمد باقر
4 ـ سيد محمد فرزند محمد بديع رضوى
5 ـ مولا محمد فاضل مشهدى فرزند محمد مهدى
6 ـ سيد محمد موسوى عاملى فرزند بن على بن محيى الدين
7 ـ مولا محمد صالح فرزند محمد باقر قزوينى مشهور به (روغنى )
8 ـ مولا محمد تقى عبدالوهاب استر آبادى مشهدى (متوفى 1058 هـ ق )
9 ـ مولا محمد تقى دهخدا قانى قزوينى
10 ـ سيد محمد بن احمد حسينى گيلانى
11 ـ مولا حسن بن محمد طاهر قزوينى طالقانى
12 ـ سيد نور الدين جزايرى (متوفى 1158 ه' ق )
13 ـ محدث مولا محمد صالح هروى
14 ـ حاج محمود ميمندى
15 ـ شيخ محمود بن عبدالسلام المعنى (25)
16 ـ علامه مجلسى (صاحب بحار الانوار)
17 ـ شيخ ابوالحسن بن محمد النباطى العاملى
18 ـ سيد محمد بن زين العابدين موسوى عاملى
در اين باره مى نويسند:(فرزندان و دامادهاى شيخ حر عاملى خاندان بزرگى را در
مشهد تشكيل مى دادند كه در راس اين خاندان فرزندش شيخ حسن قرار داشت . او در حديث
و علوم متداول آن روزگار سخنان تازه اى داشت و بعد از پدرش به مراجعات مردم و بر
طرف كردن نيازهاى ايشان همت گمارد.)(26)
فرزندان شيخ حر عبارتند از:
1 ـ علامه شيخ حسن عاملى
2 ـ علامه شيخ احمد عاملى
3 ـ علامه شيخ محمد رضا كه از دانشمندان و مفسران عصر خود به شمار مى رفت . شيخ
حر داراى فرزندان دختر و پسر ديگرى بوده است كه شرح حال آنان بدرستى براى ما
معلوم نيست .
چهل سال از عمر پر با شيخ حر عاملى مى گذشت كه او براى زيارت مرقد مطهر اما
هشتم عليه السلام از (مشعر) عازم (مشهد) شد. اما چيزى نگذشت كه با واقعيتهاى
جامعه آن روز تشيع در ايران روبرو گشت . شيخ حر با آنكه از واژه شاه و شاهى نفرت
داشت و عزلت و رياضت را برحضور و رياست ترجيح مى داد، درحساس ترين برهه تاريخ
تشيع به ديگر عالمان شيعه اقتدا كرد و با پذيرفتن برخى مسئوليتهاى اجتماعى در
حساس ترين نقطه ايران (خراسان ) كه در معرض تهاجم ازبكها و اهل تسنن هم مرز
بايران بود دين خود رار صحنه سياست نيز به تشيه ادا كرد. پذيرفتن مقام شيخ
الاسلامى از سوى شيخ حر به ماجراى سفرش به اصفهان باز مى گردد كه او از طرف علامه
مجلسى به ديدار كاخ شاه رفته بود. (شيخ حر در مجلس شاه سليمان بدون اجازه شاه
در بالاى مجلس و نزد شاه نشست به طورى كه بين او شاه يك متكا بيش نبود. شاه پس
از نشستن روبه شيخ كرد و گفت : به من گفته اند تو از علما جليل و بزرگ عرب محمد
بن حسن حر عالى هستنى حال به من بگو (فاصله ميان حر و خر چقدر است )؟ شيخ بى
درنگ (به شوخى ) گفت : (يك متكا)! شاه از شجاعت و حاضر جوابى شيخ يكه خود.(27)
مولف كتاب گنجينه اثار قم مى نويسد:
(بعد از گفتگو با شاه سليمان و قضيه آنچنانى علماى اصفهان كه پى به مدارج
علمى او بردن ، شاه سليمان در مقام استمالت از وى برآمده ، او را براى توطن در
اصفهان دعوت كرد و شيخ علاقه خود را به اقامت در جوار ثامن الائمه اعلام داشت .
بنابراين شيخ راقاضى القضات خراسان گردانيد و با تجليل روانه ساخت .)(28)
شيخ حر عاملى چه در زمان سكونت خود رد جبل عامل و چه در ايران چندين مرتبه به
زيارتخانه خداو عتبات عاليات موفق گرديد. در سال 1088 كه شيخ در مكه مكرمه حضور
داشت فاجعه اى دردناك بهوقع پيوست كه اين واقعه در مقدمه آمل الآمل چنين آمده
است .
(در سال 1088 به خادمين (خائنين ) حرم كعبه خبر دادند كه كسانى ديوار كعبه
مطهر را آلوده به نجاست كرده اند. خبر به سرعت در مكه پيچيد و گفتگوها شروع شد.
عاقبت دشمنى قديم اهل تسنن با شيعيان سبب شد تا اين هتك حرمت را به شيعيان نسبت
دهند. عده اى از تركان و برخى از عربها با هم قرار گذاشتند كه هر كجا شيعيه اى را
بيابند به قتل برسانند. چون به حرم رسيدند پنج نفر از شيعيان را كه يكى از آنها
ميرزا محمد مومن استر آبادى بود به شهادت رساندند. شيخ حر عامل كه در اين ايام
در مكه به سر مى برد از توطئه آگاه شد و به همراهان خود دستور داد كه از خانه
بيرون نروند و با شنيدن خبر شهادت سيد محمد مومن استرآبادى و شيعيان ديگر به
همراهان خود به خانه (سيد موسى بن سليمان ) كه يكى از اشراف مكه بود پناه برد.
سيد موسى به كمك ياران خود مخفيانه شيخ حر عاملى و سيار شيعيان را به سمت يمن
روانه ساخت و آنان را از اين مهلكه نجات داد)(29)
شيخ حر عاملى اين فرزانه روزگار سرانجام در بيست و يكم ماه رمضان 1104
درهفتاد و يك سالگى چشم از جهان فروبست و (در زير گنبد حضرت (رضا)، كنار منبر،
برادرش شيخ احمد صاحب الدر المسلوك با هزاران نفر ديگر بر جسم مطهرش نماز گذارد
و جسم مطهرش درايوان حجره اى از حجره هاى صحن شريف امام رضاعليه السلام جنب مدرسه
ميرزا جعفر به خاك سپرده شد.)(30) و مرقدش در كنار حرم رضاى آل محمد واسطه بين
مردم و پيشواى هشتم شيعيان گشت .
سلام بر او روزى كه در (مشعر) معبر نور، چشم به جهان گشود. و روزى كه در
(مشهد) قبله نور، چشم از جهان فرو بست .
پاورقي
__________________________
1 ـ همان ، ص 18 و 29.
2 ـ در تدوين اين مقاله ، علاوه بر زندگينامه هاى مكتوب
از سوى فيض در رساله هاى (شرح الصدر)، (اعتذاريه )، (الانصاف ) و نوشته هاى
ديگران ، از مقدمه مخققانه دانشمند و اديب معاصر آقاى مصطفى فيضى بر (ديوان
اشعار فيض ) استفاده برده ام .
3 ـ اعيان الشعيه ، ج 1، ص 199.
4 ـ همان ، ج 1، ص
13.
5 ـ مجالس المومنين ، ج 1، ص 177.
6 ـ امل الآمل ، ج 1، ص 9، به نقل از
اعيان الشيعه .
7 ـ شهيدان راه فضيلت ، ص 329.
8 ـ امل الآمال ، ج 1، ص 107.
9 ـ
شهيدان راه فضيلت ، ص 330.
10 ـ امل الآمال ، ج 5، ص 65.
11 ـ وسائل الشيعه ،
شيخ حر عاملى ، ج 20، ص 49، الفائده الخامسه .
12 ـ در خصوص اتمام اين كتاب به
الذريعه ، ج 1، ص 271، رجوع شود.
13 ـ جواهر السنيه ، ترجمه زين العابدين كاظمى
خلخالى ، ص 5.
14 ـ الصحيفه الثانيه السجاديه ، ص 5.
15 ـ الذريعه ، ج 1، ص 271.
16 ـ الذريعه ، ج 2، ص 506.
17 ـ الذريعه ، ج 7، ص 246.
18 ـ الفوائد
الطوسيه ،ص 6.
19 ـ بدايه الهدايه ولب الوسائل ، ج 1، ص 1.
20 ـ رياض العلماء،
ج 5، ص 75.
21 ـ هدايه الامه ، ص 4.
22 ـ شهداء الفضيله ، ص 210.
23 ـ الذريعه ،
ج 9، ص 234.
24 ـ امل الآمل ، ج 1، ص 32.
25 ـ اهل (معن ) از توابع بحرين .
26 ـ هدايه الامه ، شيخ حر عاملى ، ج 1،
مقدمه ، به قلم محمد كاظم مدير شانچى .
27 ـ اعيان الشيعه ، ج 9، ص 167.
28 ـ
گنجينه آثار قم ، عباس فيض ، ص 248.
29 ـ امل الآمل ، ج 1، مقدمه ، ص 50.
30 ـ
سجع البلابل ، ج 1، مقدمه .