تربیت
Tarbiat.Org

انقلاب اسلامی، برون‌رفت از عالَم غربی
اصغر طاهرزاده

محدودیت‌ها و غفلت‌های علم تجربی

اگر دل بیدار شد تمام جهان را راز می‌بینید. نگاه فیزیولوژیك به بدن می‌گوید انسان چیز مهّمی نیست، آنچه هست همین بدن و اعضاء داخلی و خارجی بدن است، نه توجهی به روح و قلب معنوی دارد و نه می‌تواند آن را حسّ کند. به گفته‌ی فیلسوفانِ علم، دانشمندان علوم تجربی ابتدا پیش‌فرض‌ها یا تئوری‌هایی را می‌سازند و سپس با تجربه های مکرر به دنبال تأیید آن‌ها می‌گردند، هر آنچه با تئوری آن‌ها مطابق بود آن را برجسته می‌کنند و هرآنچه هم که با آن تئوری همساز نبود، نادیده می‌گیرند و مردم تصور می‌کنند واقعیات همان‌هایی است که با تئوری آن‌ها تأیید شده است. در این روش هزاران، هزار جنبه از واقعیات - اعم از واقعیات محسوس و یا ماوراء حسّ- نادیده گرفته می‌شود. نمونه‌اش موضوع تکامل انسان است، امروزه هیچ دانشمند فسیل‌شناسی نمی‌داند كه انسان بالأخره بر اساس تكامل انواع به‌وجود آمده یا خدا به‌طور مستقل خلقش كرده است. بعضی از دانشمندان یك زنجیره و سلسله‌ای فرض كردند و بعد که متوجه شدند بعضی از انواعی که باید این سلسه‌ی فرضی را کامل کند موجود نیست، با فرض این‌که حتماً سلسله‌ای بوده، گفتند نمی‌دانیم حلقه‌ی قبلی چگونه به حلقه‌ی بعدی وصل می‌شود، گمان کردند حلقه‌ی مفقوده‌ای است که بعداً پیدا می‌شود. حالا كسانی كه منظور از حلقه‌ی مفقوده را متوجّه نباشند فکر می‌کنند مسئله‌ی خلقت انسان با «تكاملِ انواع» حل شده است. در حالی‌كه طرح حلقه‌ی مفقوده، خبر از عدم وصل و عدم رابطه‌ی انسان با سایر موجودات می‌دهد و حکایت از یک نوع سرگردانی است که در زیر واژه حلقه‌ی مفقوده پنهان شده‌ است، ولی با این حال خیلی کم‌اند افرادی که بدانند علم جدید به گونه‌ای سخن می‌گوید که با جملات مبهم، رازهای جهان را پنهان می‌کند و جهانی فرضی را به عنوان واقعیتی مسلّم معرفی می‌نماید. بسیاری از انسان‌ها چنین می‌پندارند كه، علم تجربی از جهان توصیف واقعی ارائه می‌دهد و مفاهیم علمی، المثنای دقیق و كامل طبیعت‌اند، در حالی كه مفاهیم علمی فقط به جنبه‌های معیّنی از پدیده می پردازند و وسیله‌ی نیل به اهداف محدود و معینی هستید، نه گزاره‌های قابل اطمینان از واقعیات.(46)
دانشمندان در روش دانشگاهی و آموزشی برای تفهیم و توجیه نظریه‌ها از تمثیل و مدل‌سازی استفاده می‌كنند. ولی بسیاری از افراد تصوّر می‌كنند كه این مدل‌ها واقعیت دارند و جهان هم بر اساس این مدل‌ها ساخته شده است، در حالی كه مدل‌، حاكی از وجود بعضی از شباهت‌ها است. مثلاً می‌گویند سیستم آرایش اتم‌های نمك طعام، مكعبی است، آن وقت ما تصوّر می‌كنیم واقعاً همین‌طور است و مسئله حل شده است در حالی كه این‌ها فرض و فرضیه است نه واقعیت. آنچه تصوّر علم از آرایش اتم‌ها به ما می‌دهد، یك نماد و تصوّر است نه یك واقعیّت مستقیم كه فیزیكدانان آن را مشاهده كرده باشند. وقتی این مطلب برای عزیزان روشن شد و به خوبی متوجه شدیم در دیدن واقعیات از طریق نگاه علوم تجربی در بسیاری از ابعاد در حجاب هستیم، می فهمیم چگونه نگاه فرهنگ مدرنیته به عالم و آدم رازهای عالم را نادیده می‌گیرد، در آن حدّی که هیچ جلوه‌ای از «الله ‌اكبر» و «لا اِلهَ ‌اِلاّ ‌الله» و «لاحَوْل وَ لا قُوّة ‌اِلاّ ‌بِاللهِ ‌الْعَلِیِّ‌ الْعظیم» در منظر آن ظاهر نمی‌شود.